Browsing by Author "Düzgün, Ayşenur"

Now showing 1 - 1 of 1

Komplo teorilerinin tanımlayıcı özelliklerinin genel halk tarafından algılanma biçimi
(2024) Düzgün, Ayşenur; Alper, Sinan
Komplo teorilerinin öncülleri, sonuçları ve yayılmasına ilişkin literatürde pek çok çalışma bulunmaktadır. Komplo teorileri üzerine çalışmalar artarken literatürde komplo teorisi tanımının önemli bir eksiklik olduğu tespit edilmiştir. Bir iddiayı komplo teorisi haline getiren şeyin ne olduğu konusundaki belirsizlik, gelecekteki çalışmalar için önemli bir boşluktur. Bu tezde, komplo teorilerinin dört özelliği olan karşıtlık, kötü niyet, faillik ve epistemik riskliliğin genel halk tarafından nasıl algılandığı ve bunların komplo teorilerinin temel özellikleri olarak görülüp görülmediği araştırılmıştır. Çalışma 1'de dört özelliğin her birine ilişkin komplo teorileri oluşturulmuş ve bu özelliklere yapılan vurgu daha az ve daha çok olarak yapılarak 80 maddelik Komplo Teorilerinin Özellikleri Ölçeği geliştirilmiştir. Çalışmanın hipotezleri, ilgili özelliğe daha fazla vurgu yapan komplo teorilerinin, daha az vurgulanan versiyonlarına göre anlamlı olarak daha fazla komplo teorisi olarak algılanacağı yönündedir. Ölçeğin güvenirliği her alt ölçek için yüksek olmasına rağmen, manipülasyonlar ve hipotezler yeterince çalışmamış ve desteklenmemiştir. Bu sonuçların nedeninin soru sayısının fazlalığı ve yeterince açık yönergelerin olmayışı olduğu düşünülerek Çalışma 2 tasarlanmıştır. Çalışma 2'de madde sayısı yarı yarıya azaltılmış, daha açık yönergeler yazılmış ve katılımcılara komplo teorisinin tanımına ilişkin açık uçlu soru sorulmuştur. Çalışma 2'nin sonuçları hipotezleri kısmen desteklese de ölçeğin güvenirliği oldukça düşük bulunmuştur. Açık uçlu soruların yanıtı olan komplo teorisi tanımlarının dört özelliğin kaçını karşıladığını analiz etmek için ChatGPT kullanılmıştır. Analiz sonucunda yaklaşık %60 oranında bir eşleşme gözlemlenmiştir. Bu bulgudan yola çıkarak Çalışma 3, bu teze dayanan dört özellikten ne kadarının jenerik komplo teorileri tarafından karşılandığını araştırmak üzere tasarlanmıştır. Çalışma 3'te çeşitli veri tabanlarından jenerik komplo teorileri toplanmış ve dört özellikten kaç tanesini karşıladığı araştırılmıştır. Sonuçlar %80'den yüksek bir eşleşme oranını ortaya çıkarmıştır. Gelecekte yapılacak çalışmalarda bu ölçeğin geliştirilip daha geniş bir örneklem üzerinde ve daha farklı kültürlerde test edilmesi gerektiği tartışılmıştır. Anahtar Kelimeler: komplo teorisi, tanım, komplo inançları, özellikler