Acı, maruz kalış ve bağışlama: 12 eylül darbesinin sinema hafızası

Abstract

Bu tez, Türkiye tarihinde halen tam olarak yüzleşilmemiş/iyileşmemiş bir hafıza yarası (travma) olan 12 Eylül Darbesini bir 'acı olayı' olarak ele alıyor ve bu yarayı seksenli yıllarda Türkiye sinemasının hatırladıklarına bakarak yorumluyor. Tezin örneklemini unutulmaya yüz tutmuş ve bu yüzden daha da hatırlanması gereken, 'unutuşun yedeğinde,' anlattıklarının ve kaydettiklerinin tanınmasını bekleyen erken dönem '12 Eylül filmleri' oluşturuyor. Bu araştırmada, film metinleri, metinlerin bir şeyler sakladıklarını varsayan 'şüpheci yaklaşım'la değil, bildikleri bir şeyler olduğuna inanan 'aşırı okuma hermenötiği' ile yorumlanıyor. Bu yorumlama çalışması, üç ana kavrama dayanarak üç başlıkta toplanmakta: Acı olayı, maruz kalış ve bağışlama. 12 Eylül'ün belirleyici unsurlarından işkence meselesi, Elaine Scarry ve Joanna Bourke'un metinleri üzerinden ortaya konulan 'acı olayı' kavramı aracılığıyla tartışılıyor. Paul Ricoeur felsefesinin işaret ettiği 'maruz kalış' kavramı ise, 12 Eylül'ün bireysel ve toplumsal düzeyde yarattığı acıdan taşan depresyon ve yalnızlık gibi sonuçları açıklamak üzere rehber alınıyor. Yine Ricoeur felsefesinden yola çıkarak, 12 Eylül'ün acılarının ve maruz kalışlarının yarattığı öfkenin, utancın, kederin sonu olan 'bağışlama' olgusunun, geleceğe konuşan bir anlatıyı şekillendirdiği iddia ediliyor. Tezin örneklemi 'unutuşun yedeğinde' hatırlanmayı bekleyen Sen Türkülerini Söyle (Şerif Gören, 1986), Ses (Zeki Ökten, 1986), Su da Yanar (Ali Özgentürk, 1987), Av Zamanı (Erden Kıral, 1988), Kara Sevdalı Bulut (Muammer Özer, 1988) ve Bütün Kapılar Kapalıydı (Memduh Ün, 1989) filmlerinden oluşuyor. Acı, maruz kalış ve bağışlanma kavramlarının her biri üzerinden yorumlandıklarında, bu filmlerin 12 Eylül'ün hafızasına göz ardı edilemeyecek katkıları olduğu görülmekte. Bu filmlerin, yalnızca işlenen suçları, kaybedilen ve yası tutulması gereken arkadaşları hatırlamakla kalmayıp, 12 Eylül'ün mirası olan kederli bir hafızanın ufkunu işaret eden bağışlama konusunu da ele alarak 'sinema-hafıza' görevini yerine getirdiği söylenebilir. Bunun yanı sıra, Türkiye'nin içinde bulunduğu özgürlük ve demokrasi krizine dair de önemli ipuçları taşıyan bu filmlerin oluşturduğu sinema hafızasında, geçmişe, şimdiye ve geleceğe konuşan, kendimizin ve başkasının acı dolu, kederli ama bir yandan da dirençli ve umut dolu sesi duyulabilir.

This thesis considers the September 12 Coup, which is a memory wound (trauma) that is yet to be fully confronted/healed, as a 'pain event' and interprets this wound through what Turkey's cinema remembers in the 80's. The sample of the thesis consists of early period 'September 12 films' that are fading into oblivion, that are waiting in 'the reserve of forgetting' to be remembered, to be recognized for what they told and recorded. In this research, the texts of the films are interpreted through 'the hermeneutics of overreading' which believes that these texts know something rather than 'the hermeneutics of suspicion' which assumes that they hide something. This hermeneutical analysis is based on three concepts under three headings: the pain-event, suffering, and forgiveness. Being one of the defining elements of September 12, torture is discussed through the texts of Elaine Scarry and Joanna Bourke which provide the concept of 'the pain event'. Paul Ricoeur's philosophy which points the way towards the concept of 'suffering' acts as a guiding principle through which September 12's individual and social consequences such as depression and loneliness which exceed pain are explained. Ricoeur's philosophy once again provides a concept, the fact of forgiveness as the end of the anger, shame, and sorrow resulting from the pains and suffering of September 12. It is argued that forgiveness gives shape to a narrative which speaks to the future. The sample of the thesis consists of films waiting to be remembered in 'the reserve of forgetting' which are Sen Türkülerini Söyle (Şerif Gören, 1986), Ses (Zeki Ökten, 1986), Su da Yanar (Ali Özgentürk, 1987), Av Zamanı (Erden Kıral, 1988), Kara Sevdalı Bulut (Muammer Özer, 1988) and Bütün Kapılar Kapalıydı (Memduh Ün, 1989). Interpreted through the concepts of pain, suffering, and forgiveness, it is shown that these films make invaluable contributions to the memory of September 12. It is argued that these films not only remember the crimes committed, the lost friends who we must mourn, but they also accomplish the duty of 'cinema-memory' by considering the possibility of forgiveness which points toward the horizon of a sorrowful memory, the heritage of September 12. In addition, in the cinema memory that these films shape which provides clues about the crisis of democracy and freedom that Turkey is going through, there can also be heard a voice who speaks to the future, who belongs to ourselves and to each other, who is full of pain and sorrow but at the same time resilient and full of hope.