Osmanlı-Türk Kültürünün Batı ve Doğu'ya Seyahati Miss Julia Pardoe'nün Türkiye Seyahatnamelerine Yönelik Bir İnceleme

Abstract

Çeviri olgusu insanın farklı nedenlerden ötürü ötekini merak etme ve tanıma isteği ile koşut gelişmiştir. Bu nedenle çeviri eylemi farklı kültürler arasında gerçekleşir ve kültürlerarası bir olgudur. Bu kültürlerarası aktarımın gerçekleşmesi ilkin zihindeki imgelerin sözlü ya da yazılı metne dönüşmesi ile olanaklı kılınır. Bu nedenle seyahatnameler oluşurken bu tür metinler de çeviri metinler olarak ele alınabilir. Yazar tarafından oluşturulan bu metinlerin erek kültürde bir gerçekliği bulunur ve metin bu gerçekliğin koşulları çerçevesinde anlam kazanır. Farklı bir kültürün üyesinin yaptığı gözlemler sonucunda zihnindeki imgelerin dilsel ve görsel dışavurumu olan seyahatnameler de bu nedenle aslında bir tür çeviri ürünüdür. Bir kültürü diğerine tanıtma işlevi bulunan seyahatnameler kültürlerarası bir aktarımı gerçekleştirir. Batılı okur Osmanlı ve dolayısıyla Türk imgesi ile tanışıklığını önemli ölçüde seyahatnameler üzerinden kurmuştur. Çalışma çerçevesinde seçilen bütünce Osmanlı-Türk kültürünün Batı'ya tanıtılmasında büyük rolü olduğu düşünülen yazar Miss Julia Pardoe tarafından kaleme alınan 1837'de ilk basımı gerçekleştirilen The City of the Sultan, and Domestic Manners of the Turks in 1836 adlı eseri ile sınırlandırılmıştır. Bu eserde yazar Batılılara Osmanlı Devletini ve bu devletin örf ve adetlerini günlük yaşayışını \"olabildiğince\" tarafsız bir gözle aktarır. Bununla birlikte kitap Türkçeye çevrildiğinde Miss Pardoe Türk kültürüne yönelik mesafeli anlatım tarzıyla bu kez Türk okurların kendi kültürlerine eleştirel yaklaşmalarını sağlamıştır. Bu bağlamda ele alınan seyahatnamelerin hem kaynak hem de erek kültüre ayna tutarak dışa açılımı gerçekleştirdiği ifade edilebilir. Kaynak kültürden yola çıkarak oluşan ve erek kültürü kaynak kültüre yönelik bilgilendiren seyahatname metinleri ürün ve aktarımın ilk aktörü yazar-çevirmen ve okuma sürecine dâhil olan farklı aktörler açısından ele alınacaktır. Çalışma çerçevesinde metindeki hangi ifadelerin Batı'da Osmanlı-Türk imgesinin yaratılmasına pekişmesine ve farklılaştırılmasına aracı olduğu irdelenecektir. Osmanlı kültürünün Batı'ya nasıl aktarıldığı ifadeler ve gravürler üzerinden örneklendirilecektir. Pardoe seyahatname yazarı olarak amaç doğrultusunda süreci yöneten bir uzman konumunda erek kitleye aktaracağı olguları kurgulamış ve bir gravür sanatçısı ile işbirliği içine girmiştir. Seyahatnamede bulunan gravürler de farklı bir kültüre ait zihinsel göstergelerin imgelere dönüştürülmesi açısından çeviri olarak adlandırılabilir. Çok katmanlı bir çeviri sürecini de ele alan bu çalışmayı işlevsel çeviri kuramları kuşatmaktadır.